У пачатку 1960-х гадоў у Панарскі лес пад Вільняй пачалі прыязджаць гісторыкі, пісьменнікі і студэнты. Яны шукалі глінабітны дом, які называлі Лясной хаткай. Там жыла Людвіка Сівіцкая-Войцік — Зоська Верас. «Мне падабаецца атрымліваць лісты. Лістамі і жыву. Гэта мая сувязь з людзьмі», — прызнавалася яна. Пазней Верас атрымлівала па 600–700 лістоў на год і старалася адказаць на кожны. Дом стаў прыватным архівам і месцам сустрэчы некалькіх пакаленняў беларусаў.
Гэта аповед пра чалавека, які перажыў рэвалюцыю, грамадзянскую вайну, час крывавых рэпрэсій, дзве сусветныя вайны і страты блізкіх людзей. І дажыў да першых дзён незалежнасці Беларусі.
Беларуская мова была яе выбарам
Людвіка нарадзілася 30 верасня 1892 года ў Меджыбажы Падольскай губерні — сёння гэта Хмяльніцкая вобласць Украіны. Бацька быў родам з Гродна, маці — з Беласточчыны. Дома размаўлялі па-польску. Пасля смерці бацькі Людвіка вучылася ў прыватнай жаночай гімназіі ў Гродне і далучылася да мясцовага гуртка беларускай моладзі. Яна была там бібліятэкаркай і сакратаркай, удзельнічала ў спектаклях на беларускай мове. Хоць дома размаўлялі па-польску, менавіта ў Гродне Людвіка свядома ўключылася ў беларускае культурнае жыццё.
Пасля гімназіі яна прайшла ў Варшаве дзесяцімесячныя курсы садоўніцтва, агародніцтва і пчалярства. Прымяніць гэтыя веды ў мірным жыцці яна не паспела. З пачаткам Першай сусветнай вайны Людвіка скончыла шасцітыднёвыя санітарныя курсы, а калі фронт наблізіўся да сямейнага маёнтка, разам з маці з’ехала ў Мінск. Там яна стала сакратаркай мясцовага аддзялення Беларускага таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны, загадвала сталовай «Беларуская хатка» і дзіцячым прытулкам.
Акрамя таго, з дазволу Міністэрства земляробства яна чытала лекцыі на 45-дзённых курсах агародніцтва і пчалярства для бежанцаў. Дапамогай бежанцам яе дзейнасць у Мінску не абмяжоўвалася: у 1917 годзе яна стала дэлегаткай Першага Усебеларускага з’езда, а ў 1918-м увайшла ў Раду Беларускай Народнай Рэспублікі.
Страты, пасля якіх даводзілася пачынаць нанова
У Мінску Людвіка пазнаёмілася з публіцыстам Фабіянам Шантырам. У 1919 годзе ў іх нарадзіўся сын Антон. Праз год Шантыра расстралялі бальшавікі. У 1922-м памёр дзед Людвікі, маёнтак давялося прадаць. У 1923 годзе яна перабралася ў Вільню, якая тады ўваходзіла ў склад Польшчы, а ў 1926-м выйшла замуж за Антона Войціка. Неўзабаве ў іх нарадзілася дачка Галіна.
Менавіта ў Вільні яе розныя заняткі склаліся ў адзіную сістэму. У 1924 годзе Зоська Верас выдала 75-старонкавы «Беларуска-польска-расейска-лацінскі батанічны слоўнік». Гэта была не адарваная ад жыцця філалогія: у слоўнікавых артыкулах на першым месцы стаялі беларускія назвы раслін. Пазней слоўнік спатрэбіўся Уладзіміру Караткевічу: паводле ўспамінаў сучаснікаў, пісьменнік нават перапісаў яго ад рукі і называў Верас «нашым батанічным богам».
Часопісы не дзеля статусу
У 1927 годзе Верас пачала выдаваць у Вільні ілюстраваны часопіс для дзяцей «Заранка». Нумары былі невялікія — па 16 старонак. Верас адначасова была рэдактаркай, аўтаркай, карэктаркай і чалавекам, які займаўся рассылкай. Да 1931 года выйшла 18 нумароў. У часопісе былі тэксты на беларускай мове, апавяданні пра прыроду, гульні і заданні; у ім друкаваліся Якуб Колас, Максім Багдановіч, Змітрок Бядуля, Міхась Машара і іншыя аўтары.
Пчалярства для Верас было не толькі тэмай публікацый. Яна сама займалася пчоламі, з 1928 года ўзначальвала кааператыўнае таварыства «Пчала», а ў 1934–1938 гадах выдавала «Беларускую борць» — часопіс пра пчалярства і меданосныя лекавыя расліны. Верас публікавала артыкулы, вяла чытацкую пошту і адказвала на пытанні. Праз часопіс беларускія пчаляры атрымлівалі практычныя парады і абменьваліся досведам з польскімі і ўкраінскімі калегамі.
Яна давала людзям карысныя веды і адначасова яднала іх.
Лясная хатка як архіў
Пасля Другой сусветнай вайны яе сям’я зноў трапіла пад удар. Сын Антон служыў у калабарацыянісцкім батальёне «Дальвіц». У 1946 годзе яго арыштавалі савецкія органы; з лагераў ён вярнуўся дадому ў 1956-м цяжка хворым. У 1948 годзе памёр муж Зоські Верас. Яна называла наступныя гады «летаргічным сном».
Але Верас не знікла. У 1961 годзе яе адшукаў даследчык Арсень Ліс. Пасля гэтага ў Лясную хатку пачалі ездзіць гісторыкі, пісьменнікі, мастакі, студэнты і школьнікі. У доме захоўваліся лісты, фотаздымкі, рукапісы і дакументы. Верас дапамагала гасцям аднаўляць біяграфіі, удакладняла даты і выпраўляла памылкі ў публікацыях. Гэтую ж працу яна працягвала ў перапісцы: адказвала на пытанні, прыгадвала падрабязнасці і накіроўвала даследчыкаў да патрэбных дакументаў.
Сёння яе асабісты фонд у Беларускім дзяржаўным архіве-музеі літаратуры і мастацтва налічвае 208 адзінак захоўвання: рукапісы, перапіску, біяграфічныя матэрыялы і фотаздымкі за 1908–1989 гады.
Зоська Верас памерла ў Вільнюсе 8 кастрычніка 1991 года — праз некалькі тыдняў пасля абвяшчэння незалежнасці Беларусі.
Пасля яе не засталося аднаго вялікага твора, якім звычайна вымяраюць пісьменніцкую біяграфію. Засталося іншае: батанічны слоўнік, дзіцячыя часопісы, велізарная перапіска, архіў і імёны людзей, якіх спрабавалі выкрасліць з гісторыі.
Амаль усё жыццё абставіны прымушалі яе пачынаць нанова, і кожны раз яна знаходзіла канкрэтную справу: дапамагала бежанцам, выдавала часопісы, вырошчвала расліны, запісвала ўспаміны і захоўвала дакументы.
Крыніцы і літаратура
- Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей. «30 верасня 1892 года нарадзілася Зоська Верас»
- Фондавы каталог дзяржаўных архіваў Беларусі. Асабісты фонд Зоські Верас, фонд № 318
- Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі. «Зоська Верас»
- Нацыянальная бібліятэка Беларусі. Даведка пра Зоську Верас у базе «Беларусь у асобах і падзеях»
- Нацыянальная бібліятэка Беларусі. Матэрыял да біяграфіі Зоські Верас у базе «Беларусь у асобах і падзеях»
- Зоська Верас. «Беларуска-польска-расейска-лацінскі батанічны слоўнік». Вільня, 1924
- «Ля вытокаў дзіцячай часопіснай перыёдыкі» // Электронная бібліятэка БДУ
- Нацыянальная бібліятэка Беларусі. Часопіс «Беларуская борць»
