63 карчмы на 306 дамоў. Як гандаль па Дзвіне развіваў Друю

Гісторыя Друі шмат у чым звязаная з Заходняй Дзвіной і гандлем па ёй. Друя — невялікі аграгарадок у Віцебскай вобласці з насельніцтвам менш за 1000 чалавек. Ён размешчаны пры ўпадзенні Друйкі ў Заходнюю Дзвіну. На супрацьлеглым беразе знаходзіцца латвійскі пасёлак Піедруя. Сёння Заходняя Дзвіна раздзяляе Беларусь і Латвію, а некалькі стагоддзяў таму яна, наадварот, злучала Друю з Рыгай і Балтыйскім морам.

Від на Друю. Wikimedia Commons

У XVII стагоддзі гандаль па Дзвіне вызначаў, чым жыла Друя. Тут дзейнічалі гандлёвая прыстань і мытная камора, а гарадскія прывілеі былі разлічаныя на прыцягненне новых жыхароў і купцоў. Рух тавараў ствараў попыт на рамёствы, таргі, карчмы і заезныя двары. Маштаб гэтай эканомікі бачны ў інвентары 1643 года: на 306 дамоў прыпадалі 63 карчмы — прыкладна адна на кожныя пяць дамоў (!).

Якія магчымасці адкрываў рачны гандаль для Друі

Карта маршруту і герб Друі з выявай карабля пад разгорнутымі ветразямі сведчыў пра важнасць гандлю ў жыцці горада.

Сапежын і гарадскія прывілеі. У 1618 годзе Ян Станіслаў Сапега заснаваў побач са старой Друяй горад Сапежын і надаў яму Магдэбургскае права. У 1619 годзе гэтае права пацвердзіў кароль Жыгімонт III Ваза. Прывілей дазваляў праводзіць тры кірмашы на год працягласцю па тыдні і штотыднёвыя таргі па аўторках. Новыя жыхары на 20 гадоў вызваляліся ад павіннасцей на карысць уладальніка. У 1639 годзе Казімір Леў Сапега надаў гораду ільготы яшчэ на шэсць гадоў.
Тавары і маршрут. Паводле дакументаў XVIII стагоддзя, праз Друю перавозілі драўніну, лён, воўну, тытунь, воск, паташ і іншыя тавары. Актыўная навігацыя на Заходняй Дзвіне пачыналася пасля таго, як сыходзіў лёд, звычайна ў красавіку. Да ліпеня-жніўня рака моцна мялела, і рух буйных суднаў заміраў. Ён аднаўляўся толькі ў верасні з восеньскімі дажджамі, калі гэта дазваляла надвор’е.
Гасціннасць. Праз Друю праходзілі не толькі тавары, але і людзі, якім былі патрэбныя начлег, ежа і розныя паслугі. Таму рачны шлях даваў працу не толькі купцам: на гандлёвым патоку зараблялі ўладальнікі карчмаў і мясцовыя рамеснікі. Інвентар 1643 года зафіксаваў у Друі 306 дамоў і 63 карчмы — прыкладна адну на кожныя пяць дамоў. Карчма магла сумяшчаць трактір і месца для начлегу.
Рамесны росквіт. Порт забяспечваў заказамі мясцовыя «цэхі». У Друі працавала мноства рамеснікаў: цесляры будавалі рачныя судны — віціны і стругі, кавалі забяспечвалі партовую гаспадарку і суднаверфі каванымі вырабамі, бондары рабілі бочкі для перавозкі тавараў, заказы выконвалі ткачы, гарбары і шаўцы. Акрамя таго, мясцовыя жыхары і прыезджыя наймаліся на сезонныя работы: будавалі і абслугоўвалі судны, сплаўлялі плыты да Рыгі, працавалі грузчыкамі.

Гісторыя Друі і гандаль па Заходняй Дзвіне — Аляксандр Сапега, канцлер ВКЛ, абавязваецца падтрымліваць у горадзе Друі (Сапежыне) Магдэбургскае права. Дзярэчын, 12 чэрвеня 1786 г. (archives.gov.by)

Усё гэта і стварала мясцовую эканоміку: тавары ішлі далей да Рыгі, а частка грошай заставалася ў друйскіх гандляроў, рамеснікаў і ўладальнікаў карчмаў. Друя зарабляла на самім руху па рацэ.

Чаму Друя страціла гандлёвае значэнне

Пасля першага падзелу Рэчы Паспалітай у 1772 годзе мяжа прайшла па Заходняй Дзвіне: Прыдруйск — цяперашняя Піедруя — апынуўся ў Расійскай імперыі, а Друя засталася ў Рэчы Паспалітай. У 1793 годзе Друя таксама ўвайшла ў склад Расійскай імперыі, таму мяжа паміж дзвюма часткамі знікла. Рачны гандаль працягваўся і ў XIX стагоддзі.

Значэнне Друі пачало зніжацца, калі чыгункі сталі выцясняць рачны транспарт і, у прыватнасці, пасля адкрыцця Варшаўска-Пецярбургскай чыгункі ў 1862 годзе.

Ранейшы рух па Дзвіне амаль знік ужо пасля Першай сусветнай вайны, калі Друя апынулася ў Польшчы, а Прыдруйск — у Латвіі.

Сёння Друя здаецца далёкай ускраінай ля латвійскай мяжы. У XVII стагоддзі ўсё было наадварот: яна стаяла на гандлёвым шляху да Рыгі і Балтыйскага мора. І гэта таксама беларускае мінулае, у якім былі не толькі вёска і земляробства, але і мястэчкі з самакіраваннем, гандлем і рамёствамі, звязаныя з еўрапейскімі гарадамі.